Deze website is deel van www.bruggelokaal.be.

Peldrijn en Galg

PELDERIJN VAN MALE

In feite hebben de bewaarde exemplaren van het zuiltype in hoge mate het beeld van "de schandpaal" bepaald: wie aan een "schandpaal" dacht, zag onmiddellijk een stenen zuilkaak voor zijn geestesoog. Dit beeld is misleidend en aspectueel. Het beantwoordt slechts enigermate aan de situatie op het einde van de 18de eeuw, toen de functie van strafinstrument wat op de achtergrond werd geplaatst ten voordele van de symboolfunctie. We hebben hier dan ook in de eerste plaats te maken met pronkpalen, heerlijkheids- of machtssymbolen, in zoverre zelfs dat begaaide monumentjes niet eens meer als strafinstrument dienst deden of konden doen (53).

 ... Bij de obeliskvormige zuilkaken is het zelfs de vraag of het aanbrengen van een halsijzer in dit concept wel voorzien was (b.v. bij de schitterende pronkbaal van Tyberchamps, eertijds te Manage, en bij het pelerin van de baronie van Male te Brugge-Sint-Kruis). ...

De tepronkstellingstraf werd in de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd opgelegd als hoofdstraf én als bijkomende straf aan mannen zowel als aan vrouwen. Er werd weinig rekening gehouden met de leeftijd van de delinquent, zodat zowel kinderen (1) als ouderlingen werden te pronk gesteld.
 ... een 14-jarige stelende vagebond te Male a° 1726 
(RAB, Heerlijkheid Male, nr. 4, r 81r-83v)...

Ook tegen leeglopers, landlopers en bedelaars werd de kaakstraf aangewend .
 ... Landloperij en bedelarij gingen trouwens veelal gepaard met diefstalletjes, bedrieglijke praktijen en-of "onnutscape", d.i. onzedelijkheid, ontucht.
Slechts één voorbeeld van elk: te Male (Brugge) werden een stelende bedelares in 1717 en een stelende 14-jarige vagebond in 1726 aan de kaak gesteld 
(RAB, Heerlijkheid Male, nr. 4, f° 52r-55v en f° 81-r-83v); ...

Daarnaast kon het ook gebeuren dat personen die verdacht werden van bepaalde misdrijven, publiek werden tentoongesteld ten einde eventuele gedupeerden de gelegenheid te geven hen te herkennen en te beschuldigen. Dit was vooral het geval bij verdenking van diefstal als gevolg van het feit dat men in het bezit van gestolen voorwerpen werd aangetroffen of dat men op heterdaad werd betrapt. Het betrof hier dus geen straf, maar een onderzoeksmaatregel 
 ... In de baronie van Male (Brugge) werd een 45-jarige bedelares opgepakt in 1717; men besloot haar op 2 april "ten thoone te stellen door officieren der heerlichede aen het pelerin ter plaetse van Male den tijdt van twee uren, te weten van den elf uren tot den een uren naer middagh, omme te sien of thaeren laste niet en worden aengedient eenighe voordere clachten"; er kwamen verschillende klachten binnen en zij werd op 5 april 1717 uiteindelijk veroordeeld tot tepronkstelling en 6 jaar verbanning uit Male en het Brugse Vrije
 (RAB, Heerlijkheid Male, nr. 4, f'°52r-54r en 55v). ...

In principe vond de strafuitvoering plaats onmiddellijk na of op dezelfde dag van de uitspraak door de vierschaar, maar soms werd een geschikter tijdstip voor de tepronkstelling afgewacht. Het optimaalste tijdstip was ongetwijfeld een moment dat men verzekerd kon zijn van een zo groot mogelijke groep kijklustigen, d.w.z. dus op marktdagen in de loop van de voormiddag.

 Cf. Male (Brugge), 1726: "condemneren voor den tijt van twee huren te staen aenden pellerijnck ter deser barronije ten sulcken tijde als aldaer het meeste volck is passerende", m.n. van 11 tot 13 uur 
(RAB, Heerlijkheid Male, nr. 4, f° 81r-83v).

Uit P. De Win, De schandstraffen in het wereldlijk strafrecht in de Zuidelijke Nederlanden van de Middeleeuwen tot de Franse Tfjd bestudeerd in Europees perspectief, in de reeks: Verhandelingen van de Koninklfjke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België, Klasse der Letteren, 53 (1991) 125, 133,  139,144, 145, 152.

Het Peldrijn 
Magda Cafmeyer

Naast de "pit ofte steen" op het kasteel, had het stadhuis "eene civile grievencamere in de kelder. Om de ngevangenis beter te verzekeren werd een blok met lange keten en slot gemaakt. Terzelfdertijd werd een "stake" of schandpaal (pilori) besteld waaraan men de misdadigers tentoonstelde. De geschikte eikenboom werd uitgekozen op het Gilles veld (Djellekens veld) bewesten de Maleleie (aan de vroegere school). Hij werd voorzien van een zonnewijzer en te midden van het plein voor het stadhuis geplaatst. De beschuldigde werd met een ijzeren "halseband" aan de schandpaal vastgemaakt en rond het middaguur tentoongersteld.: "den tyd van twee uren... omme te zien of thaeren laste niet en worden aengedient eenighe voordere clachten".
Mogelijks heeft baron Claesman de houten schandpaal door een stenen vervangen tijdens de herstelingen van het Stadhuis. Op elke zijde van dit driehoekig pelderijn is een wapen gekapt, maar zodanig verminkt, dat de wapens niet meer te herkennen zijn.
 De heerlijkheid Male voerde het wapen van de graaf van Vlaanderen. Baron Lopez liet het nog herschilderen tijdens de godsdienstberoerten. Ten tijde van Baron Claesman was het wapen "de gueules en sautoir brochant sur le tout". (de smoelen gesloten op de  koop toe")
Na de franse omwenteling werd het Pelderijn verwaarloosd. Oude inwoners vertellen " Op Male kermesse na St.Jansdag wierd het peldrijn met een toebaksplante gepareerd en kralen van uitgeblazen eiers en we dansten er rond en we lachten : "gauw gaan we dienen naar 't peldrijn voor te toebak" (als er geen groei in de plant zat.) Op bevel van het gemeentebestuur werd in 1874 het peldrijn afgebroken en weggeruimd. Op aandringen van een of ander bevoegdheid werden de brokstukken weder opgesteld, wij vonden ze terug in het hennekot van het Stadhuis.
Bewust van de hoge geschiedkundige waarde heeft het gemeentebestuur in 1950 het monument in ere hersteld op de splitsing van de oude kronkelende steenweg en de nieuw rechtgetrokken asfaltweg.

 

Heemkunde Sint-Kruis Heemkunde Sint-Kruis Heemkunde Sint-Kruis Heemkunde Sint-Kruis

De drie eerste foto's zijn de verscheidene plaatsen waar het Pedrijn reeds gestaan heeft.
Foto 4 is genomen op de inhuldiging, na de restauratie, op 2 juli 1950.

De Galg

Op de westergrens van de heerlijkheid bij de Bergen, bezuiden de Brieversweg stond "'t gerechte van Male ofte Malegalghe". Op de kaart van Pieter Pourbus (1561-1571) aangeduid als "tgeregte van Male". Reeds in het begin vande 18de eeuw was de galg verdwenen " de plaetse daert 't gerechte deser heerlykhede op ghestaen heeft", doch de herinnering aan de galg is in de plaatsnamen vastgelegd. Na 14-18 werd de Galgestraat vervangen door de Nachtegaalstraat. Rond het jaar 1900 werd de kromming in de weg rechtgetrokken zodat de Galgeplaetse of Galgeveld benoorden de Brieversweg kwam te liggen. Enige lindebomen in een kwart cirkel duiden nog de plaats aan waar de galg eertijds gestaan heeft.

De veroordeelde door een priester bijgestaan, werd op een wagen naar de strafplaats gevoerd , alwaar de beul van Brugge kwam om "te doen rechten metten stroppe ende metten galge omme te brynghene van levene live ter doot".

Heemkunde Sint-Kruis
Heemkunde Sint-Kruis